Znaczenie przedmiotów osobistych wykonanych z surowców kostnych w kulturach episznurowych wczesnej epoki brązu w oparciu o wybrane metody obrazowania i analizy fizykochemiczne

Finansowanie:

NCN PRELUDIUM 13, UMO-2017/25/N/HS3/02097

Kierownik projektu:
mgr Kinga Marcela Winnicka

Opiekun naukowy:
prof. dr hab. Jan Michał Burdukiewicz

Studia nad kulturą materialną są fundamentalne dla wiedzy o przeszłości, ponieważ badają relacje ludzi i rzeczy (oraz w tym przypadku zwierząt – Fig. 1), starając się odkodować ich znaczenie. Przedmioty osobiste – ozdoby, elementy stroju i narzędzia codziennego użytku, które towarzyszyły zmarłym, mogą być użyte do odsłaniania różnych aspektów ludzkiego życia w pradziejach. Uważam, że aby je zrozumieć, należy zastosować podejście naukowe, tj. archeometryczne, ale wychodząc od pytań ugruntowanych w humanistyce.

Przedmioty wykonane z kości, w tym przedmioty osobiste, od zawsze były częścią zapisu archeologicznego, jednak w badaniach nad interesującym mnie wczesnym okresem epoki brązu, duży nacisk kładziony jest na analizy innych surowców, zwłaszcza metali. W episznurowym przykarpackim kręgu kulturowym znaleziska metali są rzadkie, występują natomiast licznie przedmioty wykonane z kości, poroża, zębów (oraz muszli), które – jak dotąd – nie zostały kompleksowo opracowane. Głównym celem niniejszego projektu jest więc rozpoznanie ich znaczenia dla społeczności kultury mierzanowickiej, stanowiącej część episznurowego przykarpackiego kręgu kulturowego.

Szczególna uwaga zostanie poświęcona dokładnej identyfikacji surowca kostnego (poprzez określenie gatunku), aby zbadać problem wyboru zwierzęcia, części jego ciała i kości i ich powiązania z kwestiami technologicznymi oraz wiedzą i umiejętnościami wytwórcy. Technologia obróbki kości zostanie zbadana zwłaszcza poprzez analizę nawierceń wykonanych w różnych surowcach (tkanka zbita kości i poroża oraz zęby). Zbadane zostaną również inne występujące na powierzchni makro- i mikroślady. Datowanie grobów i ich inwentarzy, jak również odwołanie się do kontekstu antropologicznego i archeologicznego będzie stanowić ramy dla wyników analiz.

Ponadto, chciałabym dowieść, że nawet niewielkie i silnie zerodowane artefakty wykonane z twardych surowców odzwierzęcych odpowiednio zbadane, są w stanie wzbogacić wiedzę na temat różnych aspektów życia w pradziejach (technologia, życia społeczne, kultura symboliczna). Cel ten zostanie osiągnięty za pomocą dokładnych analiz z użyciem wybranych technik archeometrycznych, zwłaszcza nieniszczących i mało inwazyjnych. Techniki obrazowania: konwencjonalna mikroskopia świetlna, skaningowa mikroskopia elektronowa oraz mikrotomografia komputerowa będą uzupełnione o techniki spektrometryczne, co pozwoli na dokładne zbadanie wybranych artefaktów i zaadresowanie problemów badawczych bez ingerowania w substancję zabytkową. Kolejnym celem projektu jest więc wypracowanie nieniszczącej i mało inwazyjnej metodologii badań archeometrycznych, którą można by zastosować do badań nad kulturą materialną.

Jestem przekonana, że kompleksowa analiza archeometryczna zróżnicowanego zbioru przedmiotów osobistych odpowie na pytania dotyczące znaczenia surowca, technologii kościarskiej, funkcji i użytkowania tych przedmiotów – co jest istotne z archeologicznego punktu widzenia. Prowadzić może także do interpretacji na temat różnych aspektów życia ludzi we wczesnej epoce brązu: nie tylko dotyczących technologii i ekonomii (np. recepcji metalu), ale również bardziej ulotnych problemów jak tożsamość, role społeczne, wierzenia i kultura symboliczna, co służy nawiązaniu łączności z dawnymi użytkownikami badanych przedmiotów i poszerzeniu naszego zrozumienia przeszłości. Wyniki nieniszczących analiz mogą również skłonić badaczy zajmujących się innymi surowcami i kategoriami zabytków pochodzącymi z innych okresów pradziejów do zastosowania podobnej metodyki w swoich badaniach. W ten sposób projekt może przyczynić się do rozwoju archeometrii i dziedziny, którą określa się mianem archaeological science. Chciałabym również, aby ten projekt był głosem w debacie na temat znaczenia kultury materialnej, powtarzając za socjologiem materialności D. Millerem (Miller 1987): przedmioty mają na nas przemożny wpływ od zarania dziejów.

Fig1

Fig. 1. Tetrahedron representing human-object-animal relationship that can be studied by analysing bone personal objects from graves