Skarb groszy praskich z okolic Wałbrzycha

Finansowanie:

Program badań naukowych NCN Opus 11, nr DEC-2016/21/B/HS3/01030
Instyt Archeologii UWr

Kierownik projektu:

prof. dr hab. Borys Paszkiewicz - numizmatyk

Opis:

Podzielona na wiele państw Europa potrzebowała już w średniowieczu stabilnych walut ponadregionalnych, które by ułatwiały dalekie kontakty handlowe i oszczędzanie. Nie nadawały się do tego celu wybijane przez książąt, hrabiów i baronów drobne denary, których kurs był ograniczony do wąskich terytoriów, a przy tym zwykle co kilka miesięcy lub parę lat były wymieniane na nowe. Do wprowadzenia waluty międzynarodowej w dobie pieniądza kruszcowego potrzebne były jednak bogate złoża srebra. Pod koniec XIII wieku odkryto takie zasoby w Czechach. Król czeski i polski, Wacław II, wezwał włoskich specjalistów, którzy czerpiąc z doświadczeń menniczych Europy Południowej i Zachodniej zaprojektowali nową twardą walutę: "duży denar" - denaro grosso, potocznie zwany groszem, ważący początkowo ok. 4 g. Ze względu na przynależność do praskiego systemu wagowego nowe monety nazywano groszami praskimi, choć bito je w Kutnej Horze, przy kopalniach srebra. Grosz praski, dzięki długotrwałej emisji i bardzo szerokiemu zasięgowi obiegu, przekształcił i uformował na nowo systemy monetarne w całej Europie Środkowowschodniej. Jego oddziaływanie widoczne było w gospodarkach Węgier, Siedmiogrodu, Wołoszczyzny i Mołdawii, Flandrii i Holandii a także krajach niemieckich. Waluta czeska odegrała również zasadniczą rolę w gospodarce pieniężnej XIV-wiecznej Polski, gdzie Kazimierz Wielki wprowadził grosze krakowskie (około 1360 roku) nawiązujące wyglądem i metrologią do groszy praskich. W XV wieku na podstawie grosza praskiego uformował się pieniądz wedle modelu zachodnioeuropejskiego na ogromnych obszarach Wielkiego Księstwa Litewskiego i ziem zależnych.

Grosze, ze względu na stosunkowo znaczną wartość i trwałość, służyły do gromadzenia oszczędności i kapitałów. Rezultatem tych starań naszych przodków są skarby monet. Znamy ich wiele z obszaru Polski, niekiedy bardzo dużych (liczących wiele tysięcy monet). Niestety, większość z nich spoczywa nieopracowana w muzealnych magazynach, lub nawet jest pokazywana na wystawach bez opracowania naukowego, co w praktyce muzealnej nie powinno mieć miejsca.

Skarb spod Wałbrzycha znaleziono w 2016 roku w pobliżu drogi leśnej łączącej wałbrzyską dzielnicę Sobięcin z Boguszowem (obecnie dzielnica miasta Boguszów-Gorce). Decyzją Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków znalezisko zostało wypożyczone do Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w celu opracowania naukowego. Dzięki programowi naukowemu jego los będzie inny. Po opracowaniu naukowym trafi on prawdopodobnie do zbiorów Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia.

Nasze badania mają na celu stworzenie pełnej dwujęzycznej monografii znaleziska monet, a także przedmiotów im towarzyszących. Na monografię złoży się pełny katalog 1385 monet wraz z rozpisaniem ich legend i przyporządkowaniem typologicznym, analiza i rekonstrukcja naczyń, w których były ukryte, oraz opis towarzyszących znalezisku przedmiotów żelaznych. Wstępna analiza składu skarbu przed oczyszczeniem wykazała, że zawierał wyłącznie grosze praskie: Karola IV (1346-1378) oraz Wacława IV (1378-1419). Po śmierci Wacława IV nadal wybijano grosze praskie z jego tytulaturą, różniące się od wcześniejszych drobnymi szczegółami; ich obecność w skarbie pozostaje do stwierdzenia.

Pełna analiza, typologiczna i metaloznawcza, pozwoli porównać emisję z okresu rządów tego władcy z monetami bitymi podczas wojen husyckich. Analiza naczyń pozwoli na rozpoznanie składu surowcowego i sposób ich wypału oraz ich datowanie, zweryfikowane następnie hipotezą co do czasu ukrycia skarbu. Studium o wydarzeniach historycznych mających miejsce w księstwie świdnicko-jaworskim od II. połowy XIV do połowy XV wieku pozwoli na rozeznanie się w kontekście historycznym. Wszystkie te elementy zebrane razem i przeanalizowane pozwolą określić czas ukrycia skarbu i zestawić go z tym, co wówczas działo się w okolicy Wałbrzycha.

Planowana publikacja będzie jednym z pionierskich dzieł dotyczących tego tematu w Polsce. Zarówno wielkość skarbu, jak i ilość monet przebadanych metalograficznie, będzie wyjątkowym przedsięwzięciem na skalę Polski. Podobne prace podejmowane są w Niemczech (opracowanie skarbu z Erfurtu), Austrii (epokowy skarb z Fuchsenhofu) oraz w Czechach (m.in. opracowania skarbów z Černožic, Hradca Králové oraz Táboru).

Wykonowcy/zespół:

  • prof. dr hab. Borys Paszkiewicz - kierownik projektu, numizmatyk
  • dr inż. Beata Miazga - chemik, wykonawca badań specjalistycznych monet oraz ceramiki
  • mgr Paweł Milejski - archeolog, numizmatyk, doktorant studiów stacjonarnych Nauk o Kulturze
  • lic. Łukasz Sroka - archeolog, numizmatyk

Przy współpracy:

  • dr hab. Krzysztof Jaworski - archeolog, specjalizuje się w archeologii wczesnego średniowiecza
  • prof. dr hab. Piotr Gunia - petrolog, wykonawca szlifów petrograficznych oraz badań DTA ceramiki
  • dr Sylwia Rodak - archeolog, specjalizuje się w archeologii wczesnego średniowiecza
  • Grzegorz Sierocki - rysownik

Zdjecia/ryciny:

 

Przykładowa literatura:

  • Bis M., Z problematyki polskich badań składu chemicznego ceramiki późnośredniowiecznej i nowożytnej metodą fluorescencji rentgenowskiej, Archeologia Polski, t. 52, 2007, s. 186.202.
  • Castelin K., Česká drobná mince doby předhusitské a hustiské (1300-1471), Praga 1953.
  • Castelin K., Grossus Pragensis, Berlin 1967.
  • Hána J., Pražské grosé Václava IV. z let 1378.1419, Plzeň 2003.
  • Hána J., Rubní značky pražských grošů, Domažlice 1998.
  • Hána J., Rubní značky pražských grošů a zajimava varianta pražskeho groše Václava IV., Numismatické Listy LIV, 1999, s. 1.8.
  • Hásková J., České, moravské a slezské mince / 10. - 20. století - Chaurova sbírka - Pražské groše (1300 -1526)., Národní Muzeum v Praze a ČNS, Praha 1991.
  • Kiersnowski R., Wielka Reforma Monetarna XII-XIV w. Część I, Warszawa 1969.
  • Kiersnowski R., Historia-pieniądz-herb, Warszawa 2008.
  • Krajíc R., Chvojka J., Táborský poklad, Tábor 2007.
  • Kubiak S., Znaleziska monet z lat 1146-1500 na obszarze Polski. Inwentarz, Poznań 1998.
  • Mikołajczyk A., Naczynia datowane skarbami monet XIV-XVIII na ziemiach polskich. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1977
  • Milejski P. (przy udziale B. Miazgi), Skarb groszy praskich z Oleśnicy, Katowice 2015.
  • Milejski P., Skarb groszy praskich Karola I oraz Wacława IV z Oleśnicy na tle znalezisk groszowych Wacława IV na Śląsku . analiza ilościowa i miejsc występowania, Folia Numismatica 29/2, 2016, s. 165.173.
  • Panek I., Srebro mennicze najstarszych groszy praskich, Wiadomości Numizmatyczne, R. XII, 1968, z. 3-4, s. 129.141.
  • Panek I., Wartość nominalna najstarszych groszy praskich, Wiadomości Numizmatyczne, R. XVI, 1972, z. 1, s. 7.17.
  • Paszkiewicz B., Reforma monetarna króla Wacława II w Polsce, Wiadomości Numizmatyczne, R. XLV, 2001, z. 1, s. 23.44.
  • Paszkiewicz B. (red.), Skarb średniowieczny z Głogowa: Analizy specjalistyczne i konserwacja wybranych zabytków, Głogów 2013.
  • Piekalski J., Płonka T., Wiśniewski A., Badania średniowiecznej posesji przy ulicy Nożowniczej 13 we Wrocławiu, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 32, 1991, s. 207.238.
  • Pinta V., Pražské groše Karla IV (1346.1378), Chomutov 2005
  • Pinta V., Typologie a chronologie pražských grošů Karla IV. (1346.1378), Praha 2015.
  • Vorel P., Od pražského groše ke koruně české. Průvodce dějinami peněz v českých zemích. Praha : Rybka, 2000.