Przemiany w sposobach gospodarowania surowcami roślinnymi w świetle transformacji technologicznych na Dolnym Śląsku między VI a III/II tysiącleciem p.n.e

Finansowanie:

Narodowe Centrum Nauki (SONATA 4, HS3; numer grantu UMO-2012/07/D/HS3/00979)

Kierownik projektu:

dr Bernadeta Kufel-Diakowska

Opis:

Rekonstrukcja gospodarki neolitycznej związanej z uprawą, pozyskiwaniem i przetwarzaniem zbóż i innych roślin uprawnych, a także innych roślin zielnych i drzewiastych na terenie Polski południowo-zachodniej jest utrudniona z uwagi na niedostatek źródeł archeobotanicznych i brak zabytków z surowców roślinnych. Dzięki projektowi "Przemiany w sposobach gospodarowania surowcami roślinnymi w świetle transformacji technologicznych na Dolnym Śląsku między VI a III/II tysiącleciem p.n.e. a" sięgnięto po nowe dane, które mogły ujrzeć światło dzienne poprzez wdrożenie nowatorskiego pakietu badań archeometrycznych. Tym samym ukazano nowe możliwości wykorzystania istniejących już źródeł archeologicznych.

W toku prac badawczych przeanalizowano zabytki ceramiczne i krzemienne, pozostawione przez społeczności wczesnorolnicze identyfikowane z kulturą ceramiki wstęgowej rytej, kłutej, lendzielsko-polgarskiej, jordanowskiej, pucharów lejowatych i amfor kulistych. W badaniach zastosowano szereg specjalistycznych metod. Traseologia, wsparta badaniami technologicznymi i eksperymentalnymi z użyciem replik podobnych narzędzi, miała na celu określenie funkcji narzędzi krzemiennych. Udało się wyróżnić rodzaje narzędzi funkcjonalnych do obróbki roślin (np. sierpy, noże do żęcia, ścinania, skrobacze do roślin, strugacze). Dynamiczne ujęcie wyrobów krzemiennych ma istotny wkład w rozwój biograficznego podejścia do zabytków archeologicznych. Chromatografia gazowa ze spektrometrią mas (GC-MS) posłużyła do wykrycia rodzajów produktów spożywczych w naczyniach i innych przedmiotach ceramicznych, a także substancji żywicznych w formie lepiszcza. Wyróżniono naczynia i przedmioty ceramiczne do przechowywania i obróbki cieplnej produktów roślinnych. Badania cech fizycznych naczyń ustaliły ich jakość i przydatność. Po raz pierwszy zastosowano analizę fitolitów, czyli mikropozostałości mineralnych roślin ekstrahowanych z narzędzi, do określeń gatunkowych. Podobnie, analiza makroszczątków roślinnych wchodzących w skład domieszki organicznej do masy ceramicznej i gliny konstrukcyjnej doprowadziła do zidentyfikowania gatunków zbóż zachowanych w formie odcisków kłosów w glinie oraz spalonych szczątków ziaren wewnątrz glinianej masy. Otworzyło to nowe możliwości datowania bezwzględnego osadnictwa neolitycznego.

Wyniki badań pozwoliły na poruszenie kilku istotnych dla gospodarki wczesnorolniczej i życia człowieka w neolicie zagadnień, jak konsumpcja produktów roślinnych, wykorzystanie odpadów zbożowych, wykorzystanie roślin w rzemiosłach i ich wymiar symboliczny. Wszystkie te ustalenia rozpatrywano na tle ewolucji rozwiązań technicznych w zakresie gospodarowania surowcami roślinnymi. Uzupełniają one sporą lukę w wiedzy w zakresie badanej problematyki.