Corpus polskich brakteatów guziczkowych (połowa XIII - początek XV wieku)

Finansowanie:

Program badań naukowych NCN Opus 8, nr DEC-2014/15/B/HS3/02196,
Realizowany w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego
Czas realizacji: 2015-2018

Kierownik projektu:

prof. dr hab. Borys Paszkiewicz, archeolog, numizmatyk

Cel projektu:

Celem projektu jest stworzenie katalogu referencyjnego typów i stempli brakteatów guziczkowych. Taki katalog, dwujęzyczny (polski i angielski), uzupełniony danymi na temat występowania w znaleziskach odpowiednich monet, ich metalu i metrologii, otwarty na uzupełnianie przez użytkowników, będzie punktem wyjścia do dalszych badań. Ten pomysł analiz brakteatów guziczkowych nie ma na razie analogii w innych krajach. Przewidywane badania mogą dostarczyć wzoru rozwiązania problemu brakteatów guziczkowych, przede wszystkim w Niemczech. Ich wysoka innowacyjność informatyczna może mieć wpływ na inne dyscypliny historyczne.

Bazę źródłową stanowić będą kolekcje muzealne oraz prywatne. Przewidywana jest analiza ok. 18 000 monet, z czego ok. 500 z nich zostanie poddanych specjalistycznym badaniom metalograficznym

Opis:

Brakteat guziczkowy to szczególna postać brakteatu, zwykle anonimowego, gdzie stosunkowo niewielkie przedstawienie stempla otoczone jest masywnym wałem otokowym (Garbaczewski 2002). Monety tego kształtu zdominowały Europę Środkową i Północną: znaczną część Niemiec, Skandynawię, Polskę, Prusy, w mniejszym stopniu Czechy, Morawy i Węgry od połowy XIII do połowy XIV w. Reliktowo przetrwały w Niemczech do lat 1620., a w północnej Polsce do początku XV w. Materiał śląski został w znacznej mierze utracony, ale duże fragmenty najważniejszych polskich skarbów odkrytych w XIX lub na początku XX w. przetrwały (Brzegi, Wieleń i Radzanowo). W ostatnich dziesięcioleciach na rynku antykwarycznym pojawiły się też monety z zaginionego skarbu z Sarbska. Nowo odkryte skarby, jak z Przyłęka lub Lubomi, przyniosły dalsze typy, ale także w coraz większym stopniu mnożą liczbę monet znanych już typów lub nawet stempli (Paszkiewicz 1994). To sugeruje, że duża część typów jest już znana. Brakuje obiektywnych narzędzi do ich porównywania i badania, oraz włączania do nich okazów obecnie znajdywanych w toku prac archeologicznych.

Uważa się, że forma brakteatu guziczkowego powstała w rezultacie działania systemu pieniężnego opartego na częstej renowacji monety (Svensson 2012). Termin renowacji był zwykle doroczny, jednak w Polsce i Czechach w drugiej połowie XIII w. dominował półroczny. Rozdrobnienie dzielnicowe pociągało za sobą zmniejszanie się prowincji monetarnych. Ważność każdej monety została ograniczona w czasie i przestrzeni, co skutkowało zwiększeniem ilości typów. Najważniejszą cechą wyglądu monety stało się to, co ją odróżniało od innych "nieważnych" monet. Mimo to wiele motywów pojawia się w różnym czasie i w różnych miejscach. W przypadku prostych figur, jak np. gwiazda i półksiężyc albo krzyż, trudno orzec, kiedy mamy do czynienia z odmianami pochodzącymi z jednej emisji, a kiedy tylko z powtarzalnością motywu. Jedyna dotychczas monografia polskich brakteatów guziczkowych w ogóle nie mierzyła się z tym zagadnieniem (Kopicki 1997). Z tego powodu prawie wszystkie polskie brakteaty guziczkowe datowane są bardzo szeroko i tylko wyjątkowo mogą być odpowiedzialnie przypisane do konkretnego terytorium. Dotyczy to także monet odkrywanych przez archeologów. Nie jest to tylko problem Polski - zbliżony stan badań tej problematyki widoczny jest również w Niemczech (np. daz silber 2007-2010; Thormann 1976).

Metodyka badań:

Podstawowe planowane metody to: klasyfikacja numizmatyczna posiłkowana ikonologią średniowieczną oraz analiza stempli, w tym ewentualnych śladów przebić. Jednostronne brakteaty nie dają wprawdzie możliwości budowy łańcuchów stempli, ale częściej ujawniają ślady przebić, co pozwala ustalać sekwencje typów. Analityczna metoda SEM-EDS zostanie użyta dla ustalenia zawartości srebra i stopy menniczej

Wykonawcy/zespół:

  • prof. dr hab. Borys Paszkiewicz - kierownik projektu, archeolog, numizmatyk;
  • dr Paweł Duma - archeolog, specjalizuje się w archeologii historycznej
  • mgr Paweł Milejski - archeolog, numizmatyk, doktorant studiów stacjonarnych Nauk o Kulturze
  • mgr Roksana Wawrzczak - archeolog, numizmatyk
  • lic. Łukasz Sroka - archeolog numizmatyk
  • dr Barbara Łydżba Kopczyńska - chemik, wykonawca badań metalograficznych monet
  • mgr Karolina Furykiewicz - preparator
  • Grzegorz Sierocki - rysownik

Zdjęcia/ryciny:

 

Literatura:

  • Karol BEYER 1876. Wykopalisko wieleńskie (Filehne), Warsaw.
  • Hermann DANNENBERG 1885. .Zwei unweit Leba gemachte Münzfunde. I. Der Brakteatenfund von Sarbske., Zeitschrift für Numismatik XII.
  • Ferdinand FRIEDENSBURG 1931. Die Schlesischen Münzen des Mittelalters, Breslau 1931.
  • Witold GARBACZEWSKI 2002, Świat brakteatów. Średniowiecze w zwierciadle monet, Bydgoszcz.
  • Witold GARBACZEWSKI 2007, Ikonografia monet piastowskich 1173-ok. 1280, Warszawa-Lublin.
  • Marian GUMOWSKI 1917. .Wykopalisko monet z XIII w. w Brzegach nad Nidą., Cracow, Rozprawy historyczno.filozoficzne Akademii Umiejętności w Krakowie LXI (offprint).
  • Elżbieta JĘDRYSEK-MIGDALSKA 1976. Skarb brakteatów z Radzanowa nad Wkrą, Płock.
  • Ryszard KIERSNOWSKI 1969, Wielka Reforma Monetarna XIII-XIV w., cz. I, Warszawa.
  • Wiesław KOPICKI 1997. Polskie brakteaty guziczkowe 2. poł XIII w. . 1. poł. XIV w. Proba interpretacji, Warszawa 1997.
  • Roger SVENSSON 2012. Renovatio Monetae. Brakteater och myntningspolitik i högmedeltidens Europa, Sundbyberg 2012.
  • Borys PASZKIEWICZ 1994. Brakteaty polskie w 1. tercji XIV w., Wiadomości Numizmatyczne 38 (1994), nos. 1-2, pp. 1-55.
  • Borys PASZKIEWICZ 2009. Brakteaty . pieniądz średniowiecznych Prus, Wrocław.
  • DAZ SILBER 2007-2010. Daz silber gehort yn di muncze czu Friberg. Die Münzstätte Freiberg von den Anfangen bis zu ihrer Aufhebung 1556 durch Kurfürst August von Sachsen, hrsg. von H. Friebe & Ch. Grau, Freiberg in Sachsen 2007 (Bd. I), 2010 (Bd. II).
  • Peter SPUFFORD 1988. Money and its use in medieval Europe, Cambridge.
  • Heinz THORMANN 1976. Die anhaltischen Münzen des Mittelalters, Münster.