Użytkowanie przestrzeni na osadach neolitycznych w świetle badań geoarcheologicznych

Finansowanie:

Finansowanie: NCN, konkurs Etiuda 5 (nr: 2017/24/T/HS3/00314)

Kierownik projektu:

mgr Mateusz Krupski

Staż odbędzie się w Centre de Recherches en Archéologie et Patrimoine, Université libre de Bruxelles (opiekun: Yannick Devos)
CReA-Patrimoine ULB: http://crea.ulb.ac.be

Opis:

Celem badań, które prowadzę w ramach doktoratu, jest rozpoznanie sposobów użytkowania przestrzeni trzech stanowisk, położonych w strefie lessowej w Polsce: w Dzielnicy (woj. opolskie), Mikulinie (woj. lubelskie) i Pietrowicach Wielkich (woj. śląskie). Miejsca te noszą ślady zróżnicowanego zasiedlenia o zmiennej intensywności, przypadającego przede wszystkim na okres neolitu, choć sięgającego także wczesnej epoki brązu. O ich wyjątkowości świadczy fakt, że występują na nich pozostałości monumentalnej prehistorycznej architektury, której elementami były rowy i towarzyszące im zapewne nasypy i palisady. Podobne założenia pojawiają się w krajobrazie kulturowym Europy Środkowej począwszy od 6-tego tysiąclecia BC, będąc jednym z przejawów różnorodnego rozwoju społeczności neolitycznych.

W archeologii europejskiej toczy się dyskusja na temat roli spełnianych przez te założenia, przy czym głównym nurtem tych rozważań wydają się być poszukiwania ich dawnych funkcji. Na przestrzeni lat do kwestii tej podchodzono z różnych perspektyw interpretacyjnych, akcentując zarówno hipotetyczne aspekty utylitarne (fortyfikacje, refugia, kraale, centra produkcji), jak i kulturotwórcze lub obrzędowo-rytualne. Pragnąc włączyć się do tej debaty i mając na uwadze rosnącą w ostatnich latach liczbę znanych z terenu Polski neolitycznych i datowanych na wczesną epokę brązu założeń z rowami, stosowne wydaje się zaproponowanie „nowego otwarcia” w badaniach nad ich znaczeniem w pradziejach.

Aby nie pozostało to jedynie pustą deklaracją, konieczne jest wysunięcie świeżej perspektywy badawczej. W związku z tym, w powstającej pracy sugerowana jest reorientacja celu dociekań – z poszukiwania funkcji, na rozpoznanie historii użytkowania przestrzeni stanowisk, ze szczególnym uwzględnieniem sposobów wykorzystania rowów, będących w tym przypadku strukturami dystynktywnymi. Skromnym zamierzeniem jest pozyskanie odpowiedzi na pytania: Do czego służyły te struktury? Jakie czynności wykonywano w ich obrębie? Jak długo pozostawały w użyciu?

Kręgosłupem badań jest hipoteza, wedle której procesy naturalne i aktywność kulturowa w tych miejscach, pozostawiły po sobie ślady, w postaci charakterystycznych właściwości fizycznych i chemicznych gleb i osadów tworzących wypełniska rowów. Kluczową kwestią jest odczytanie tego zapisu i powiązanie odkrytych cech mikroarcheologicznych z dawnymi procesami naturalnymi i działaniami ludzkimi, związanymi z różnymi formami użytkowania terenu. W tym celu stosowana jest procedura, której głównymi komponentami są obserwacje mikromorfologiczne i oznaczenia fizykochemiczne próbek glebowych. Wyniki tychże rozpatrywane są w kontekście rezultatów analiz geofizycznych, archeologicznych, antropologicznych, archeobotanicznych, zoologicznych i datowań radiowęglowych. Taka kombinacja, obficie czerpiąca z potencjału danych w skali „mikro”, pozwala na identyfikację uniwersalnych wyznaczników szerokiego spektrum procesów naturalnych i aktywności kulturowych, m.in. erozji/sedymentacji, pedogenezy, zasypywania, depozycji odpadów pokonsumpcyjnych i poprodukcyjnych. W efekcie, możliwe są wnioski na temat sposobów wykorzystania obiektów i działań ludzkich, które miały miejsce w obrębie badanych założeń w przeszłości. Informacje te, umieszczone w ramach koncepcji rozwoju społeczno-kulturowego ugrupowań pradziejowych, będą podstawą weryfikacji hipotez odnośnie do roli stanowisk w krajobrazie kulturowym oraz, w razie potrzeby, formułowania nowych przypuszczeń w tej materii.

Badania dostarczą przede wszystkim danych, które poddane analizie i interpretacji, będą istotne dla poszerzenia wiedzy o niektórych aspektach rzeczywistości, w której bytowały społeczności neolitu i początków epoki brązu w strefie lessowej w Polsce. Znaczący jest też fakt rozpoczęcia prac nad identyfikacją uniwersalnych cech mikroarcheologicznych, będących wyznacznikami pradziejowych form użytkowania terenu, czyli „sygnatury mikroarcheologicznej" właściwej różnym formom zasiedlenia rozmaitych typów stanowisk. Badania maja również wymiar środowiskowy, ujawniając informacje na temat formowania podłoża naturalnego i genezy gleb, istotne nie tylko dla archeologów, lecz także dla przedstawicieli innych dyscyplin. Wreszcie, na poziomie metodycznym, należy podkreślić wszechstronność stosowanej w projekcie procedury badawczej, która dzięki zastosowaniu technik geoarcheologicznych, pozwala na potraktowanie gleb i osadów obecnych na stanowiskach jako źródeł informacji o przeszłości.

Więcej o geoarcheologii i jej metodach: http://archeolodzy.org/metody/geoarcheologia

Analizy geoarcheologiczne, wyniki których stanowią bazą źródłową powstającego doktoratu, były/są finansowane z grantów:

  • NCN 2013/10/E/HS3/00141 (kierownik: dr Mirosław Furmanek)
  • NCN 2015/18/E/HS3/00754 (kierownik: dr Tomasz Chmielewski)
  • WNHiP Uniwersytet Wrocławski 1358/M/IAR/15 (kierownik: mgr Mateusz Krupski)

Zdjęcia/ryciny: